Di tengah heningnya malam Belitung tempo dulu, teriakan minta tolong sering kali bukan ditujukan kepada manusia, melainkan kepada makhluk halus bersayap. Kedaong dan Poelong, dua entitas gaib dalam kepercayaan lokal, dipercaya bisa “ditugaskan” untuk membunuh musuh hanya dengan sepatah doa dan sesaji.
Di era ketika listrik belum merambat masuk ke pelosok desa, dan nyala pelita menjadi satu-satunya penerang, masyarakat Belitung (atau dulu dieja Bëlitong) hidup dalam selimut kepercayaan kuno yang kuat. Bukan hanya soal hantu atau setan, tetapi yang paling ditakuti adalah Kedaong dan Poelong—dua jenis makhluk terbang malam yang konon bisa dikendalikan oleh manusia penguasa ilmu hitam.
Naskah klasik terbitan Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen dalam Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde, Deel LXXIII (1933) mengupas tuntas keyakinan ini. Naskah berjudul “Opstellen in het Maleisch van Belitong” (Karangan dalam Bahasa Melayu Belitung) itu menjadi satu-satunya rekaman etnografis paling detail tentang praktik perdukunan dan ilmu batin di Belitung awal abad-20.
Apa Itu Kedaong?
Menurut manuskrip tersebut, Kedaong adalah makhluk yang berwujud seperti burung gagak, namun dengan bulu hitam legam mengilat. Tugas utamanya hanya satu: membunuh manusia. Sasaran favoritnya adalah anak-anak kecil dan bayi yang masih disusui, atau orang yang sedang sakit keras.
“Idoope Kedaong në, ijëla dëpiarë-ë’ oolë manësijë; dëbëri’ makan koen dëpoedjë-poedjë ki moedjë no’ apë gërangan.”
(Kehidupan Kedaong itu, dipelihara oleh manusia; diberi makan dengan berbagai puji-pujian dan doa-doa.)
Yang mengerikan, Kedaong tidak menyerang secara liar. Ia dipelihara layaknya hewan peliharaan, diberi makan sesaji, lalu diperintah majikannya untuk mencelakai orang lain. Korban akan merasakan demam aneh, kejang-kejang, lalu meninggal dunia.
Siapa yang Memelihara?
Pemilik Kedaong biasanya adalah dukun atau orang yang menguasai ilmu kebatinan. Mereka disebut sebagai “orang no’ ngidoope’” (yang memelihara). Mantra-mantra khusus dibacakan saat memberi makan Kedaong, biasanya pada tengah malam buta dengan sesaji nasi kunyit, hati ayam hitam, dan kelapa muda.
Tak hanya Kedaong, ada pula Poelong—makhluk sejenis tetapi lebih halus. Bedanya, Kedaong hanya terdengar suaranya tanpa tampak wujud, sedangkan Poelong justru tampak sebagai bola api berwarna biru kehijauan bercampur merah, namun tanpa suara.
“Këdaong, moen tërëbang, ënda’ këtingo’än roepë-ë, tapijë këdëngaran boenji-ë. Poelong, moen tërëbang, këtingo’-an roepê-ê, tapijê enda’ adê këdêngaran soewarê-ê.”
(Kedaong, jika terbang, tidak kelihatan rupanya, tetapi terdengar bunyinya. Poelong, jika terbang, kelihatan rupanya, tetapi tidak terdengar suaranya.)
Dari Mana Asal-usulnya?
Legenda setempat dalam naskah itu menyebutkan, asal-usul Kedaong bermula dari seorang petani bernama Si Tani. Suatu malam, istrinya melahirkan sendirian saat suaminya pergi menjemput bidan. Karena lapar, sang istri memasak temboenek (darah beku dari sisa persalinan) dan menyantapnya. Begitu suami pulang dan memakan masakan itu, perutnya mual, ia berlari keluar, lalu mengambil dua buah atap rumah dan terbang ke tengah malam. Sejak saat itu, ia menjadi Kedaong.
Sementara Poelong konon berasal dari keluarga raja bernama Raja Mina dan dua anaknya, Selingkong Boemi serta Sededar, yang sangat kejam. Mereka setiap hari memangsa manusia. Setelah mati, arwah mereka menjadi Poelong.
“Anak tjoetjoo’-ë radjë në, ngëndapat ‘ilamat, radjë Mina koen anak-anakë too ënda’ adë bëmatijan, tapijë djadi oorang aloes, laloë minta’ makan.”
(Cicit raja itu mendapat petunjuk, bahwa Raja Mina dan anak-anaknya tidak benar-benar mati, tetapi menjadi orang halus, lalu meminta makan.)
Kapan dan Bagaimana Praktik Ini Dilakukan?
Ritual pemeliharaan makhluk ini selalu dilakukan pada tengah malam. Sang pemilik harus mandi dengan air kembang setangkai, membakar kemenyan, lalu membaca mantra. Untuk mengirim Kedaong atau Poelong membunuh musuh, cukup dengan membaca jampi-jampi dan menyebut nama korban.
Korban yang terkena serangan akan menunjukkan tanda-tanda khas: kejang-kejang pada tangan dan kaki, mata berkedip-kedip cepat, lalu lemas tak berdaya. Jika tidak segera didoakan oleh dukun pengobat, nyawanya tidak tertolong.
Naskah itu bahkan mencatat secara rinci jampi-jampi pengusir Poelong:
“Këtjëbak, këtjëbor, Sëdëdar, damë no’ bini; Sëlingkong Boemi, damë no’ laki; Tërla-Tjëpla, damë asoe’-ë; Mina, damë radjë kaoe; Oesa ëndak ngaroe, ëndak ngatjau; Balikla kat toewan kaoe.”
Terjemahan bebasnya: “Pergilah kalian, Sededar yang perempuan, Selingkong Boemi yang laki-laki, Terla-Tjepla si anjing, dan Raja Mina—jangan mengganggu, kembalilah kepada tuan kalian.”
Mengapa Kepercayaan Ini Kuat?
Bagi masyarakat Belitung tempo dulu, kepercayaan terhadap Kedaong dan Poelong bukan sekadar takhayul. Ia berfungsi sebagai kontrol sosial dan penjelas atas kematian mendadak. Siapa pun yang mati sakit tanpa sebab jelas bisa saja dituduh sebagai korban Kedaong-nya tetangga seberang kampung. Ketakutan inilah yang membuat ilmu hitam tetap bertahan selama bergenerasi hingga tujuh keturunan.
Warisan Budaya yang Hampir Terlupakan
Dokumen Belanda 1933 ini menjadi bukti betapa kayanya sistem kepercayaan Nusantara, khususnya di Belitung. Kedaong dan Poelong adalah cermin bagaimana manusia tradisional memaknai kematian, kejahatan, dan kekuatan gaib di tengah keterbatasan akal sehat modern.
Kini, praktik semacam itu hampir punah. Namun, manuskrip seperti ini mengingatkan kita bahwa di balik nama Belitung yang kini terkenal dengan pantai dan laskar pelangi, pernah ada masyarakat yang hidup berdampingan dengan bisikan malam dan bayangan burung gaib penguasa mati. (Red)
Saya memahami permintaan Anda. Anda ingin saya menulis ulang artikel sejarah tersebut sesuai dengan naskah asli dalam bahasa Melayu Belitung (ejaan lama) seperti yang tercantum dalam file gambar, bukan menulis artikel jurnalistik baru dalam bahasa Indonesia.
Berikut adalah salinan ulang teks asli dari naskah Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde, Deel LXXIII (1933), halaman 68–78, bagian “II. TIGË ‘ILMOE BATHIN, KËPËTJAJA’-ÄN OORANG DË BËLITONG” , sesuai dengan yang tercantum dalam file gambar yang Anda berikan.
1. Këdaong.
Apë Këdaong too.
Dë Bëlitong — dji oorang — oesa ëndak gila’ arai njëbootë boen Këdaong, Poelong bagai! Sëbapë oekanë lain; Këdaong, Poelong bagai too, gasik moenoo manësijë ….
Kitoe të, kërënë kitë ëndak taoekanë ngapë djadi oorang-oorang dë Bëlitong bangat takoetë koen Këdaong, Poelong bagai too, dëbawa inë kitë kisakan këpëtjaja’-än oorang-oorang itoo.
Sëpandjang tjeritë-ë oorang toewë-toewë, roepë Këdaong too — kitë ngëmoelëkan sadja’ koen kisa Këdaong — ënda’ oeba-ë ki boeroeng gagak; boeloewë itam lëgam bëkilat. Gawë-ë Këdaong ëngga-ë ngëmpisë’ manësijë; lëbë-lëbë radjinë moenowë’ bijak-bijak këtji’, no’ bangsë-bangsë gi’ sëdang njoesoe atau no’ gëdëan sikit. Idoopë Këdaong në, ijëla dëpiarë-ë’ oolë manësijë; dëbëri’ makan koen dëpoedjë-poedjë ki moedjë no’ apë gërangan. Këpëtjaja’-än oorang miarë-ë, moen dijë adë moeso-ë atau adë no’ njakitë’ atijë, laloë malamë dësoeroo ëmpis oolë Këdaong piaraänë. Kërënë kërap këboktian bënar Këdaong në kitoë pëkërëdjaänë; dëboktikan oorang atau bijak no’ dësoeroo ëmpis ti’ sakit atau mati, laloë mangkin lama’ mangkin pëtjaja’ oorang-oorang dë Bëlitong, kan Këdaong too gasik moenowë’ manësijë, hinggë takoetë oekan-oekan oorang njëbootë’ damë Këdaong too.
Asalë.
Sëpërëti djoewa’ manësijë, kitoe djoewa’ Këdaong adë asal-oesoolë. Kinë kisa-ë!
Agi’ djaman bari’-ë, dësëboewa oemë, adë bëdijam soorang tani — kitë damëkan sadja’ si Tani — kan soorang binijë. Idoopë sëlama’-lama’-e damai sadja’; radjin bëkërëdjë, tapijë diam bang sëboewa poendok kêtji’, no’ bëdinding kan koelit koen bëratap daoen sagoe’. Lama’-lama’ dijam bang oemë ti’, dëkisakan poela’, binijë si Tani në ngandong. Waktoe la tjoekoop sëmbilan boelan sëpoeloe ari, tërasë oolë binijë si Tani ti’ sakit përoetë; moelas oekan-oekan. Ari poen la mëgërip koen gëlape, sambil oedjan rintis. Bini si Tani në laloe naglokan kat lakijë: „Hooij, koo në la bangat bërasë sakit përoet koo. Gi la, hooij, sida’ sëlik bidan!” — „Oema”, dji si Tani poela’—„dijë në! Kan datang kë ha, koo soewat-soewat në! Ai, … ngapë sida’ ënda’ngalokan dari gi’ tadi’-tadi’!?” … Dëkisakan, oemë si Tani në, lëtakë djaoo sijoen-sinë dari kampong; apë agi’ dari roema-ë bidan; djaoowë adëla kirë-kirë pëdjalanan sëtëtak ari lama’-ë. Kitoela dëkisakan poela’, koen oemë rirët; njandang kain; sambil nërikë’ tali sëloewar, si Tani ti’ gi la bëdjalan njëlik bidan. Dëtjari’-ë oorang no’ mawa’ këritë soerong, tapi ënda’ adë, laloe bëdjalan kaki sadja’-la si Tani ti’ gi këroema-ë në bidan. Sëpëninggal si Tani ti’ roepë-ë binijë në la mangkin bangat bërasë moelas përoetë. Ënta kimanë, ënda’ lama’ antarë-ë si Tani ti’ ninggalkan roema-ë, roepë-ë kapër kan têtahan agi’ binijë, laloe samë soewat too djoewa’ dëkëmasë’-ë tikar bantal, tali poedok bagai. Sëtëla sëlêsai sëmoewë-ë dëringkasë’, … pindëk kisa-ë poela’, binijë si Tani në la ngëlachërë’ oerokë, laloe bëbërësë badanë. Kitoe djoewa’ anakë dëpandiji’-ë; dëbëdongë’ bagai; dëbaringkanë bang doelang, no’ dëlapitë’ poela’ koen kasor kêtji’; kain; dëkëlamboewë’ koen këlamboe këroedjoot. — „Djabë”, kitoe tibë-tibë tëpikër oolë binijë si Tani — „laki koo ti’ loom isa’ makan no’ apë-apë. Moen dijë balik dja’ kini, tang tëntoela këboeloran.” Sambil bëpikër kitoe-kitoo, binijë si Tani në laloe gi këdapor. Dësëlikë sadjian; dëboeka’-kanë toedong sadji-ë, dëtingo’-ë kë-roendjoe’ nasi gi’ sikit isi’-ë, sëgërë ngërampongë’ api, mëntanak.
Sëtëla masak nasi’-ë; dëtingo’-ë poela’ oolë binijë si Tani në, laookë; haram, tang ënda’ adë barang ki ramboet.
Moelë-moelë dijë ti’ këbingongan no’ apë kan dëboewat laook. Tapijë lama’-lama’ bëpikër kitoe, sambil tëmënong ti’, dëtingo’ oolë-ë loembookan tëmboenë’ no’ agi pënoo tëbaloet koen toeban dara, gi’ ngëloembook bang përintjong roema, ënda’ djaoo dari dapor.
—„Ha”, kitoe koeno’-ë dji binijë si Tani — „itoo në laook no’ njaman!”
Sambil nagolakan kitoe, tang dë-ambi’-ë tëmboonë’ ti’; dësijangë-ë, dëkërat-këratë ki ngëratë’ ati sapi galakë, laloë dëpoelakanë. Dëgangan masam pëdas, dëtoemisë’, dëmasak karë koen dëgoe-ringë’ bagai.
Sëtëla sëlësai bëmasak ti’, laloë binijë si Tani bësadji.
Dëkisakan poela’, si Tani ti’, tënga malam boerat baroe balik sërëtë kan bidan. Sësampajë dëroema-ë, si Tani poen sëgërë njangkootkan kainë no’ dësandang; beboeka’ badjoe’, laloë doedok ngëloendjor, këlëtëjan. Sëmëntarë itoo, në’ bidan poen masok djoewa’ bang roema, sambil bëtanja’: „Manë Loop, bini sida’?”
—„Sijoen të!” dji si Tani, sambil noendjok binijë; tapijë … loem dja’ oeda si Tani ti’ noendjok kitoe, binijë laloë nagolakan: „Koo la sëlësai, dijë, aë!”
—„Ngapë?” dji si Tani poela’ sambil tëtjëngang.
—„Bëh, tang la sëlësai la, koo” … njaoot bënijë poela’.
Sëkëtikë too djoewa’ si Tani bangkit, laloë ngëndëkatë’ binijë, sambil bëtanja’: „Manëla anak kitë, hooij!?”
Në’ bidan ti’ poen gëring roepë-ë ningo’ binijë si Tani la sëlësai ngëlachërë’ anakë, laloë ngoerootë’ sadja’. Sëmëntarë itoo si Tani gi’ asik nimangë anakë koen njanjian:
„Timang ënggë’-ënggë’,
Kërasak daoen boelo,
Dëtimang gi’ këtjë’,
La gëdë koewang dësoero.”
Në’ bidan, no’ agi tënga ngoerootë’ binijë ti’ laloë këtawa’, kakak kilai ……
— „Aöew Loop, sida’ së! Biak agi’ randang bagi’ la dëtimangë’!” oedji në’ bidan.
Lama’-lama’ roepë-ë si Tani ti’ lëtë bangat, tërasë lapar përootë.
— „Hooij, adë no’ apë ha, no kan dëmakan?” kitoë tëdëngar si Tani bëtanja’ kat binijë.
— „Ëntala”, dji binijë poela’-„tang bë sëlik dja’ bang toedong sadji sijoen!”
Ënda’ lama’ antarë-ë, kisa-ë si Tani ti’ maken, abis nasi’ sëtënga përiok. Laook-laookë no’ ënda’ tërabis, dëkëta’-ë’-ë, hinggë ngëtji’. Sëtëla gëdëbo bënar përoetë si Tani ti’, koen gëraga’-än sambil njoekitë gigijë; sësampajë dëtënga roema, bëtanja’ kat’ binijë: „Haëüw, njaman bangat ha, koo makan! Laook no’ apë kën, hooij, too ti’!?” …
— „Tëmboenë’, no’ koo lachërkan ti’,” dji binijë poela’.
— „No’ apë?” … oedji si Tani. Ënda’ timpo agi’, … la mëngkoewal rasë përoetë si Tani. Sambil ngoemë pandjang pindëk si Tani ti’ bëlari këloear, moenta … ngambi’ doewa’ boewa atap roema-ë, laloë gi tërëbang tënga malam too djoewa’.
Kitoela asal-oesoollë Këdaong.
Tandë-ë Këdaong ngëmpis koen Djampi’-ë.
Moen adë bijak këtji’ no’ dë-ëmpis Këdaong, moelë-moelë këliatan bijak ti’ tëkëpak-këpak kaki tanganë; matë-ë tëpëtijal-tijal. Inëla tandë pëkërëdja’än Këdaong.
Ambi’-la oebatë, laloë djampi’-kan koen djampi’-ë, kini:
— „Oeri tëmoeni toeban dara;
Asal kaoë djadi boerong Këdaong;
Kaoë datang dari matë ari idoop;
Poelangla kaoë këmatë ari mati;
Kë-ai’ ënda’ bëlimbak;
Këpadang ënda’ bëroempoet;
Ranting ënda’ pata;
Itoola tëmpat kediaman kaoë.”
Kitoe djampi’-e! Kinë kitë tingo’ poela’, apë oobatë, no’ dëdjampijë’ ti’.
Pëtamë bawang mira — no’ toenggal — koen minjak këlapa’, dëbëdjakë’, laloë dëkoesokan dësëkapoet sikoe-sikoe kaki koen tanganë biak no’ dë-ëmpis ti’. Kitoe djoeva’ dëbëlakang bilong koen dëtëngkokë.
No’ lainë, ijëla djintan itam koen inggoe (daoenë atau gëta-ë); sëtëla dëbëbak laloë dëpalit-palitkan dëtënga bëlakangë no’ sakit. Sëmëntarë itoo, oesa ëndak dëloepa’-kan noenoe këmënjan! …
Ngidoopë’ Këdaong.
Sëpërri la kitë taoekanë, banjak oorang dë Bëlitong no’ ngidoopë’ Këdaong too. Pasal pëmbëlëanë, baikla kitë kisakan djoewa’ dëbawa inë.
Moen Këdaong too ëndak dëbëri makan, oorang no’ ngidoopë’-ë ti moelë-moelë mandi hoen koesoel-langër bagai. Sëtëla bëbërësë, baroela bësadji. Waktoe itoo ënda’ koewang dëtingo’ oorang lain. No’ dësadjikan too: bëras koenjit; ati ajam itam; këlapa’ no’ agi bang tëmpoerongë koen lilin poetë doewa’ batang. Mëri’ makanë në poela, ijëla tënga malam sadja’. Sadjianë samë sëkali dëtama’-kan bang tëmpoerong këlapa’-kelapa’ no’ agi’ bësaboet sikit-sikit; dëgantongkan djok batang no’ sëmak dëbëlakang roema no’ ngidoopë’-ë, laloë lilinë dëtoenoe, dëboewat pëlité. Sambil noenoe lilin ti’, dëbatjëkan sërapa-ë: „Inë koo meri’ makan sida’! Oesa ëndak ngaroe, ëndak ngatjau, dë ai’ dë angin!”
2. Poelong.
Këtërangan pasal Poelong.
Sëlainë dari Këdaong, dë Bëlitong, poen bangat oorang takoatë’ sëbangsë agi’ no’ tërëbang malam. Oorang dësijoen ngëndamë-ë’-ë: Poelong.
Poelong në, sëpandjang këpëtjaja’-än oorang-oorang dë Bëlitong, oekanë ngëroepëkan boerong, ki Këdaong. Bënar Poelong too të-rëbangë malam djoewa’, tapijë pëbida’-änë:
a. Këdaong, moen tërëbang, ënda’ këtingo’än roepë-ë, tapijë këdëngaran boenji-ë.
b. Poelong, moen tërëbang, këtingo’-an roepê-ê, tapijê enda’ adë këdëngaran soewarê-ê.
Roepê-ê Poelong moen gi’ tërëbang, bëwarnê ki api no’ agi’ sëdang marak; idjau biroe bëtjampor mira ki oorang noenoe bëlirang roepê-ê. Oedji oorang dë Bëlitong, Poelong no’ këtingo’-ân tërëbangê too, ijëla këpala’ manësijë; no’ bëwarnê-warnê too, isi’ përoetë koen loemoran dara. Tapi, no’ oorang damëkan Poelongë no’ sëbënarë, ijëla antoe; dëkalokan djoewa’: oorang aloes.
Idoopë Poelong në poen samë sadja’ ki Këdaong, dëpijarë oolë manësijë djoewa’; bëngga adë pëbida’-änë, Poelong adë no’ djadi pësakë dari ninëk mojang oorang, toeroen tëmoeroen, hinggë toedjo këtoeroenanë.
Këgoena’ân oorang ngidoopë’. Poelong too, samë sadja’ ki ngidoopë’. Këdaong, oento’ mëpênakalë’ manësijë lain, no’ njakitë’ ati oorang atau oento’ bëngga’ ngandjoe ‘ilmoe oorang sadja’. Kitoe djoewa’ halë ki Këdaong; kërênë kërap këboktijan pëkërëdja’-ânë, oorang mangkin bangat ngëmpêtjaja’-ë’-ë.
Asalë.
Bari’-ë, ënta bërapë ratoes taoen no’ la laloë, bang sëboewa oetan no’ bangat sêmakë; bëgoewë-goewë bateo; adë soorang radjë, Mina damë-ë, no’ bangat bëngisë. Radjë në ngêmpoenjë-ë’ doewa’ oorang anakë; soorang no’ laki, soorang agi’ no’ bini. No’ lakijë bëdamë Sëlingkong Boemi; no’ bini, Sëdëdar damë-ë. Radjë too poela’ adë mijarë siko’ asoe’ no’ dëdamë-ë’. Tërla-Tjëpla. Anak-anak radjë ti’ roepë-ë lëbë bëngisë poela’ dari ajaë. Gawë-ë too, sëtijap ari ngëmpa’-ë’ manësijë; sari soorang. Kitoela sëtijap ari, hinggë bëmatijan samë sëkali sëbërejoet radjë Mina too.
Anak tjoetjoo’-ë radjë në, ngëndapat ‘ilamat, radjë Mina koen anak-anakë too ënda’ adë bëmatijan, tapijë djadi oorang aloes, laloë minta’ makan. Oorang aloes ti’ bëtjakap-tjakap poela’: „Moen anak tjoetjong koo ëndak minta’ toelong no’ apë-apë, sëboet sadja’ damë koo. Këla’ koo datang!”
Kitoela halë, hinggë kini agi’ adë oorang no’ ngidoopë’. Poelong too. Tandë-ë oorang no’ adë ngidoopë’. Poelong too, lihërë bëgërat sëkëlilingë, ki no’ dërëkat roepë-ë.
Moen oorang no’ ngidoopë’ Poelong ti’, ëndak ngëmpisoesoë-ë atau no’ njakitë’ atijë, moelë-moelë bëkoesool-langër, mandi’ koen ai’ këmbang toedjo roepë. Sëtëla bërësë, baroe gi tidoe’. Sambil baring, dëratapë’-la sëkëlijan poedjë-poedjëanë, hinggë dijë têtidoe’. Asing la njênjak tidoe’-ë, baroela oorang aloesë ti’ datang, masok bang përoetë, laloe naik këkëpala’-ë. Lama’-lama’ pëlahan-lahan, këpala’ oorang ti’ ngëlêla-ë’ nanggal; ënda’ lama’ antarë-ë agi’ këpala’ koen isi’ përoet oorang ti’ tanggal samë sëkali, laloe sing!, tërëbang samë soewat too djoewa’. Dari sinë’, Poelong ti’ oekanë tëroes gi ngëndatangë’ no’ ëndak dë-ëmpisë, tapijë gi dijam doeloe’ bang bëroeman roema oorang no’ mijarë Poelong too, ënta apë dëboewatë bang bëroeman too. Sëtëla kirë 2 sëpoeloo mënit lama’-ë baroela Poelong too gi tërëbang ngëndatangë’ no’ kan dë-ëmpisë.
Rasë-ë dë-ëmpis Poelong.
Oorang no’ dë-ëmpis Poelong too, bërasë-ë moelë-moelë ki adë angin atau ki adë no’ njëpoe bilongë; rasë-ë dëmoen oekan-oekan! Ënda’ lama’, pëmandanganë ti ngëlela’-ë’ bëkoenang-koenang, pëning këpala’-ë. Sëmëntarë itoo ngëlela’-ë’ lëma badanë; përoetë mëngkoewal ëndak moenta rasë-ë. Koekoe kaki tanganë idjau-biroe.
Moen kiteo, tang oekanë no’ lain, Poelongla poenjë kërëdjë.
Djampi’-ë.
Adë oorang no’ dë-ëmpis Poelong, moen ënda’ toelë dëdjampi, koen doekoonë, kërap djoewa’ nëresing dijwë-ë. Djampi’-ë too, ijëla ki këpëtjaja’-än oorang dë Bëlitong sëkaool ngalokan ki dëbawa në.
— „Këtjëbak, këtjëbor,
Sëdëdar, damë no’ bini;
Sëlingkong Boemi, damë no’ laki;
Tërla-Tjëpla, damë asoe’-ë;
Mina, damë radjë kaoe;
Oesa ëndak ngaroe, ëndak ngatjau;
Balikla kat toewan kaoe”.
Kiteo djampi’-e too! Kinë kitë mësti taoekanë poela’ oobatë no dëdjampi’.
Oobatë.
Sëparoo doekoen moelë-moelë mintë’ pëdoepa’-än, laloe dëtoe-noewë këmënjan. Moen la ngantoel asapë, baroela minta djëringau; tëroos dë-ëmpa’-ë. Kirë-kirë sëtënga antjor djëringau no’ dë-ëmpa’ti’; dëtapak poela’ djintan itam, laloe dësëmborkan djok moekë koen dësëkapoet toenggongë no’ dë-ëmpis Poelong.
Sëtëla dësëmbor oorangë ti’, doekoenë laloe minta’ poela’ ai’ dëmoen sëgëlas dërëndamë akar sësëpit. Ai’ rëndamanë ti’ dëpaka’i oentoe’ noetoo matë oorang no’ dë-ëmpis Poelong. Noetoo në poela’, oekanë sebasing tjor sadja’, tapijë makai daoen sirë. Itoola oebatë oorang no’ dë-ëmpis Poelong.
Ngidoopë’ Poelong.
Sooe’al ngidoopë’ Poelong në, same sadja’ ki ngidoopë’ Këdaong, baik pasal pëmbëlëanë kan no’ lain-lainë. Engga’-ë no’ djadi pëbida’-änë sikit ijëla tëntang ngëmbëri’-ë makan. Kiteo djoewa’ pëmakanë sërëbë manta’; ki bëras koenjit, ajam itam siko’o’ (sikoo’ në poela’, oekanë siko’ poega’-poega’, tapijë ëngga’ dëambi oentoe’ Poelong too, këpala’-ë, atijë, kalangë, toengkingë koen kakijë), sëroetoe tigë batang, tëloe’ ajam tigë boeti’ koen tampinan sirë tigë tampinan. Lainë poela’, tigë ëlai daoen sirë no’ la dëtjatë’ koen kapor ki gambar djërangkong.
Sadjijan në sëmoewë-ë moelë-moelë dë-ator bang doelang no’ bëlapit koen kain poetë, libar koen pandjang doewa’ (dëmaksoot-kanë pandjang kan libarë samë doewa’ sëtë).
Waktoewë oorang mëri’ makanë, samë sadja’ ki mëri’ makan Këdaong, jang oedji malam ari too. Sadjijanë too sëmoewë dë-amborkan dësëkëlling roema oorang no’ ngidoopë’ Këdaong, oolë oorangë itoola. No’ ënda’ dë-amborkan ijëla kain poetë koen doelangë sadja’. Kain poetë-ë, sëbap isa’ dëpakai oentoe’ bësadjikan këpala’ ajam no’ gi’ manta’ bagai’ ti’ sëmoewë, tëntoela koetor bërisi’ dara bagai; oolë oorang no’ mijarë Poelong ti’, laloë dësimpanë; dëtaroo’-kan djok bëlëbas dëatas lawang.
Kitoë djoewa’ waktoë sadijjanë ti’ dë-amborkan: bang roema la ngantool asap këmënjan; dësërapa’-ë’: „Inë koo mëri sida’ makan — dëtitangë’ siko’-siko’ no’ dësadjikanë — ëngga’ sëkitoë rëdjëki rëdjëki koo! Djagëkan diri koo, sëpajë ënda’ adë no’ ëndak djahat kat akoo.”
Sëbap-sëbapë djadi Poelong, boen Këdaong bagi too dëbëri’ makan, oekanë lain,— sëpandjang këpëtjaja’-än oorang dë Bëlitong— moen ënda’ dëbëri makan, idoopanë oorang ti’, kan ngëmpis toe-wanë soorang, no’ oorang kalokan djoewa’: „makan toewan” galakë.
Sumber:
Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde, Deel LXXIII (1933). Diterbitkan oleh Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. Naskah bagian: “II. Tigë ‘Ilmoe Bathin, Këpëtjaja’-än Oorang dë Bëlitong” (Tiga Ilmu Batin, Kepercayaan Orang di Belitung), hlm. 68–78.
